طبق گزارش وزارت انرژی اوکراین حدود ۶۳ هزار قطعه از زیرساخت های انرژی اوکراین در حمله گسترده روسیه آسیب دیده اند و ۹۲ میلیارد دلار هزینه این خسارات ها تا پایان ۲۰۲۲ برآورد شد. تحلیل داده‌های خسارت توسط بلومبرگ نیوز نشان می‌دهد که دست‌کم ۳۸ درصد نیروگاه‌ها و ۱۷ درصد از کل پست‌های برق شامل پست‌های انتقال، توزیع، جمع‌آوری و تبدیل در شهر خارکیف در سال ۲۰۲۴ در فاصله ۲۰۰ متری از نقاطی قرار داشته‌اند که آسیب آن‌ها در تصاویر ماهواره‌ای قابل تشخیص بوده است.حدود یک‌پنجم از زیرساخت‌های اصلی انرژی اوکراین در مناطقی قرار دارد که در اثر جنگ آسیب دیده‌اند.

در ادامه ی این جنگ فرسایشی دوباره روسیه حملات گسترده دیگری را انجام داد که یکی از گسترده ترین آنها حمله به نیروگاه بزرگ زمییف در نزدیکی شهر خارکیف بود.تصاویر ماهواره‌ای شرکت ناسا که بلومبرگ آنها را مورد بررسی قرار داده است؛ نشان می‌دهد شدت نور شبانه در شهر خارکیف در پاییز ۲۰۲۴ نسبت به سه سال قبل از جنگ، حدود ۹۴ درصد کاهش یافته است.

اوکراین به سمت راه‌اندازی دوباره شبکه برق حرکت کرد

با ادامه جنگ، اختلال‌ها کوتاه‌تر شده‌اند. در خارکیف، مدیریت شهری مجبور شد سیستم‌های خود را از نو طراحی کند. هنوز زمستان بود که شهر برای نخستین‌بار هدف حمله قرار گرفت و ساکنان به سیستم گرمایش منطقه‌ای دوران شوروی وابسته بودند؛ سیستمی که آب گرم را به خانه‌ها و کسب‌وکارها پمپاژ می‌کند. این زیرساخت در همان مراحل ابتدایی آسیب دید، بنابراین شهر مجبور شد با سرعت آن را بازسازی کند  به‌جای دفن لوله‌ها مانند حالت معمول، آن‌ها را روی سطح زمین نصب کرد   تا جریان گرما قطع نشود. ایهور تره‌خف، شهردار خارکیف، گفت: ما نمی‌توانستیم سیستم‌های حیاتی شهر را خاموش کنیم.او افزود که در زمستان بعد، سیستم گرمایشی هشت بار تخلیه و دوباره راه‌اندازی شد، اما ساکنان تقریباً متوجه نشدند چون شهر توانست گرما را برقرار نگه دارد. خاموشی‌های کامل دیگر به ندرت رخ می‌دهند، حتی پس از حملات گسترده. دلیل آن این است که شبکه برق بازطراحی شده و کمتر به نیروگاه‌های عظیم دوران شوروی وابسته است و به جای آن، تولید پراکنده و متنوع‌تری دارد.

روش‌های مدرن بازسامانی شبکه انرژی در شرایط جنگی

در سطح اجرایی، اوکراین رویکردی مبتنی بر بازسازی سریع، انعطاف‌پذیر و مرحله‌ای اتخاذ کرد. به‌جای بازسازی سنتی، در بسیاری از موارد از راهکارهای موقت اما کارآمد استفاده شد؛ مانند نصب لوله‌های گرمایشی روی سطح زمین یا راه‌اندازی مجدد مکرر سیستم‌های گرمایش در طول زمستان.

۱)گذار ساختاری از شبکه متمرکز به سیستم غیرمتمرکز و تاب‌آور

با آغاز جنگ، یکی از مهم‌ترین اقدامات اوکراین، بازطراحی ساختار شبکه برق بود. این کشور به‌تدریج وابستگی خود را به نیروگاه‌های بزرگ و متمرکز دوران شوروی کاهش داد و به سمت تولید پراکنده و متنوع انرژی حرکت کرد. در این راستا، شبکه‌های محلی مستقل در شهرهای مختلف توسعه یافتند و استفاده از توربین‌های گازی کوچک و منابع ترکیبی انرژی گسترش پیدا کرد.

این تغییر ساختاری باعث شد که شبکه برق در برابر حملات نقطه‌ای آسیب‌پذیری کمتری داشته باشد، به‌طوری که با از کار افتادن یک بخش، کل سیستم دچار فروپاشی نشود. در نتیجه، مدت و شدت خاموشی‌ها کاهش یافت و تاب‌آوری سیستم انرژی به‌طور محسوسی افزایش پیدا کرد.

۲) توسعه تولید محلی انرژی و تقویت زیرساخت‌های حیاتی

در کنار تغییر ساختار کلان، اوکراین به‌طور گسترده به سمت توسعه تولید محلی انرژی حرکت کرد. صدها واحد کوچک تولید همزمان برق و حرارت (CHP)، ژنراتورهای اضطراری و واحدهای گازسوز در شهرها نصب شدند. همچنین استفاده از دیگ‌خانه‌های ماژولار برای تأمین گرمایش گسترش یافت.برای نمونه، در شهر خارکیف مجموعه‌ای شامل ۱۲۷ واحد CHP، ده‌ها ژنراتور و تجهیزات گرمایشی نصب شد که توان تأمین برق صدها هزار خانوار و ده‌ها مرکز درمانی را فراهم کرد.این اقدامات نقش مهمی در حفظ عملکرد خدمات حیاتی مانند بیمارستان‌ها، حمل‌ونقل عمومی و زیرساخت‌های شهری داشت و مانع از قطع کامل برق و گرمایش در شرایط بحرانی شد.

۳) تنوع‌بخشی به سبد انرژی با تأکید بر تجدیدپذیرها و ذخیره‌سازی

اوکراین همزمان با مدیریت بحران، مسیر گذار انرژی را نیز دنبال کرد. توسعه پنل‌های خورشیدی پشت‌بامی، افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر و استفاده از سیستم‌های ذخیره‌سازی (باتری) از جمله اقدامات کلیدی در این حوزه بود.تا ابتدای سال ۲۰۲۴، ظرفیت قابل توجهی از تولید برق خورشیدی به‌ویژه در مقیاس خانگی و محلی نصب شد که به‌عنوان منابع پشتیبان شبکه عمل می‌کنند.این سیاست‌ها علاوه بر کاهش فشار بر شبکه اصلی، به ایجاد یک سیستم انرژی منعطف‌تر، پاک‌تر و مقاوم‌تر کمک کرده و زمینه را برای توسعه پایدار در دوران پساجنگ فراهم می‌کند.

ویرانی‌ها به فرصتی برای شرکت‌های برق و دولت تبدیل شده‌اند تا شبکه ی انرژی را با تمرکز بر تاب‌آوری از نو طراحی کنند و هم‌زمان به اهداف زیست‌محیطی‌ای برسند که اوکراین پیش از جنگ تعیین کرده بود   اهدافی که بخشی از آن‌ها در حمایت از درخواست پیوستن به اتحادیه اروپا است. انرژی‌های تجدیدپذیر جای زغال‌سنگ را به‌عنوان دومین منبع مهم تولید برق پس از انرژی هسته‌ای گرفته‌اند و به نظر می‌رسد این روند ادامه‌دار باشد.

همزمان، دولت  اوکراین با ایجاد یک پلتفرم ملی، پروژه‌های بازسازی انرژی را اولویت‌بندی کرده و تلاش کرد منابع مالی داخلی و بین‌المللی را هماهنگ کند. صدها پروژه در این چارچوب تعریف شد که هدف آن‌ها بازگرداندن ظرفیت تولید، افزایش امنیت انرژی و آماده‌سازی زیرساخت‌ها برای آینده است.در کنار این اقدامات، شهرها نیز به سمت خودکفایی نسبی انرژی حرکت کردند؛ به‌طوری که ترکیبی از تولید محلی، بهره‌وری انرژی و فناوری‌های نوین، پایه یک سیستم انرژی مستقل‌تر و مقاوم‌تر را شکل داده است.

فشار مداوم حملات بر زیرساخت انرژی و تلاش برای حفظ تاب‌آوری شبکه

پایان جنگ در اوکراین همچنان دور از دسترس به نظر می‌رسد. بر اساس آمار سازمان ملل متحد، از فوریه ۲۰۲۲ تاکنون بیش از ۱۲ هزار غیرنظامی جان خود را از دست داده‌اند و طبق گزارش مدرسه اقتصاد کی‌یف، تا نوامبر ۲۰۲۴ خسارت واردشده به زیرساخت‌ها و اموال به حدود ۱۷۰ میلیارد دلار رسیده است. هرچند دو طرف در ماه مارس توافقی ۳۰ روزه برای توقف حملات به زیرساخت‌های انرژی اعلام کردند، اما این آتش‌بس بارها نقض شده و فشار سنگینی بر کارکنان بخش انرژی وارد کرده است. نیروهای عملیاتی همچنان در شرایط پرخطر به تعمیر خطوط انتقال و نیروگاه‌ها ادامه می‌دهند و برآوردها نشان می‌دهد در هر حمله بزرگ به زیرساخت‌های انرژی معمولاً دو تا سه نفر تلفات انسانی رخ می‌دهد. در همین راستا، سازمان امدادی خارکیف با همکاری شرکت‌های برق، تجهیز نیروگاه‌ها و پست‌های برق به جعبه‌های کمک‌های اولیه ضدانفجار را در دستور کار قرار داده است؛ اقدامی که به‌عنوان بخشی از راهبرد افزایش تاب‌آوری شبکه و حفاظت از جان کارکنان در شرایط حملات مکرر انجام می‌شود.

گریزی کوتاه بر مسئله امنیت انرژی در ایران

مرکز پژوهش‌های مجلس در پژوهشی با عنوان واکاوی امنیت انرژی در ایران از منظر تنوع در سبد تولید برق آورده است که، مهم‌ترین ابعاد شاخص امنیت انرژی عبارتند از: استقلال از واردات انرژی، ذخیره‌سازی انرژی و تنوع در سبد تولید برق.

ایران به دلیل دسترسی قابل توجه به نفت و گاز وابستگی نسبتا کمی به واردات داشته است. البته این مساله اخیرا در معرض خطر قرار گرفته است. چرا که با تشدید بحران انرژی در ایران،‌ ایران خود را برای واردات گاز آماده کرده است. بعد ذخیره‌سازی انرژی نیز به دلیل عدم امکان‌پذیری ذخیره‌ برق بخاطر مشکلات فنی در حوزه برق مطرح نیست. اما بعد سوم مهمترین نقش را در ایجاد امنیت ملی ایفا می‌کند.

تنوع موجود در سبد تولید برق ایران

یکی از مشکلات اساسی ما عدم توازن در سبد تولید برق است.روند کلی شاخص تنوع سبد تولید برق در چند دهه اخیر نزولی بوده و در چند سال گذشته نیز از محدوده قابل قبول به محدوده ضعیف سقوط کرده است. ظرفیت تولید برق:براساس تحقیقات صورت گرفته در سایت توانیر ، ظرفیت نصب شده نیروگاهی در ایران در حال حاضر ٩٣ هزار مگاوات با تولید سالیانه ٣٨٠ میلیارد کیلووات ساعت می باشد کهبه گزارش سازمان بین المللی انرژی  ۸۴ درصد از این ظرفیت سهم نیروگاههای حرارتی بوده و ۸۵ درصد از سوخت مصرفی نیروگاههای حرارتی را گاز طبیعی تشکیل می دهد.

طبق گزارش سازمان بین المللی انرژی، در سال ۲۰۲۴، بخش عمده تولید برق ایران به‌شدت وابسته به سوخت‌های فسیلی است، به‌طوری‌که بیش از ۹۰ درصد برق کشور از این منابع تأمین می‌شود. گاز طبیعی با حدود ۸۵ درصد، بیشترین سهم را دارد و نفت نیز نزدیک به ۷ درصد از باقی‌مانده را تشکیل می‌دهد. در مقابل، منابع انرژی کم‌کربن سهمی کمتر از ۸ درصد در تولید برق کشور دارند. در میان منابع کم‌کربن، نیروگاه‌های برق‌آبی مهم‌ترین نقش را دارند و حدود ۶ درصد برق تولید می‌کنند. انرژی هسته‌ای نیز اگرچه یک منبع پاک مهم محسوب می‌شود، سهم بسیار کوچک‌تری دارد و حدود ۲ درصد از تولید برق کشور را تأمین می‌کند. این سلطه گسترده انرژی‌های فسیلی، نگرانی‌هایی در مورد پیامدهای زیست‌محیطی آن ایجاد می‌کند که شامل آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی است.

آیا شبکه برق ایران متمرکز است ؟

ایران ابرنیروگاه غالب ندارد مثل برخی کشورهایی که یک یا دو نیروگاه سهم بسیار بزرگ دارند . تولید برق بین ده‌ها نیروگاه بزرگ و صدها واحد متوسط پخش شده است.  از این نظر، شبکه ایران نسبت به کشورهایی با ساختار کاملاً متمرکز، ریسک تک‌نقطه‌ای کمتری دارد.

برآوردها نشان می‌دهد حدود ۹۰ تا ۱۰۰ نیروگاه حرارتی سوخت فسیلی در کشور فعال هستند که سهم اصلی تولید برق را بر عهده دارند. در میان آن‌ها، نیروگاه دماوند با ظرفیت حدود ۲۸۶۸ مگاوات به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین نیروگاه‌های سیکل ترکیبی منطقه شناخته می‌شود و نیروگاه رامین اهواز با ظرفیت حدود ۱۹۰۳ مگاوات از دیگر نیروگاه‌های بزرگ حرارتی کشور است که نقش مهمی در تأمین برق منطقه جنوب غرب دارد. علاوه بر این نیروگاه‌ها، سدهای برق‌آبی، نیروگاه‌های هسته‌ای، و همچنین نیروگاه‌های بادی و خورشیدی نیز در ساختار تولید برق کشور حضور دارند. در مجموع، ظرفیت نصب‌شده نیروگاهی ایران در حال حاضر حدود ۹۳ هزار مگاوات برآورد می‌شود و میزان تولید سالانه برق به حدود ۳۸۰ میلیارد کیلووات‌ساعت می‌رسد. با وجود این مقیاس بزرگ، شبکه برق ایران از نظر ساختار نیروگاهی به‌طور کامل متمرکز محسوب نمی‌شود؛ زیرا برخلاف برخی کشورها که یک یا دو نیروگاه سهم بسیار بزرگی از تولید را در اختیار دارند، در ایران تولید برق میان ده‌ها نیروگاه بزرگ و صدها واحد متوسط و کوچک توزیع شده است و هیچ نیروگاهی سهم بسیار غالبی در سطح ملی ندارد. از این رو می‌توان گفت که از منظر توزیع ظرفیت نیروگاهی، شبکه برق ایران دارای پراکندگی نسبی است و ریسک وابستگی به یک نقطه واحد در آن کمتر از شبکه‌های بسیار متمرکز است، هرچند این پراکندگی به معنای نبود آسیب‌پذیری کامل نیست و همچنان وابستگی بالا به سوخت‌های فسیلی، به‌ویژه گاز طبیعی، یکی از مهم‌ترین چالش‌های ساختاری امنیت انرژی کشور به شمار می‌رود.